Trả lời nhanh

Từ 01/7/2026, theo Nghị định 254/2026/NĐ-CP, hóa đơn, chứng từ hợp pháp là hóa đơn, chứng từ đúng về hình thức và nội dung theo nghị định này, chủ yếu là hóa đơn điện tử đã đăng ký với cơ quan thuế (có mã hoặc không có mã). Hóa đơn giả, hóa đơn khống, hóa đơn có ngày lập từ ngày cơ quan thuế xác định bên bán không hoạt động tại địa chỉ đăng ký là hóa đơn sử dụng không hợp pháp. Hóa đơn hợp lý là nội dung, số tiền phù hợp hoạt động kinh doanh và giải trình được.

Ý chính

  • Hợp pháp: hóa đơn đúng hình thức, nội dung theo Nghị định 254/2026/NĐ-CP, chủ yếu là hóa đơn điện tử
  • Hóa đơn giả, hóa đơn khống, hóa đơn điện tử chưa đăng ký hoặc chưa có mã của cơ quan thuế (trường hợp phải có mã) là hóa đơn không hợp pháp
  • Hóa đơn có ngày lập từ ngày cơ quan thuế xác định bên bán không hoạt động tại địa chỉ đăng ký là hóa đơn không hợp pháp
  • Hợp lý: nội dung, số tiền phù hợp hoạt động sản xuất kinh doanh và giải trình được
  • Hợp lệ: đủ nội dung theo Điều 10 Nghị định 254/2026/NĐ-CP, có chữ ký số người bán, không bắt buộc chữ ký số người mua

Theo quy định tại thời điểm đăng bài (25/09/2014); chính sách có thể đã thay đổi.

Cập nhật ngày 14/11/2026: bài đã được cập nhật theo Nghị định 254/2026/NĐ-CP về hóa đơn điện tử, chứng từ điện tử (hiệu lực từ 01/7/2026, thay Nghị định 123/2020/NĐ-CP và các nghị định sửa đổi).

Khi kiểm tra hóa đơn, chứng từ, kế toán cần xem xét ba khía cạnh: tính hợp pháp, tính hợp lý và tính hợp lệ. Bài gốc viết năm 2014 theo thời kỳ hóa đơn giấy; từ 01/7/2026 hóa đơn thực hiện theo Nghị định 254/2026/NĐ-CP hướng dẫn Luật Quản lý thuế 108/2025/QH15, với hóa đơn điện tử là hình thức chủ yếu.

Thứ nhất, về tính hợp pháp của hóa đơn chứng từ

Tính hợp pháp có thể hiểu đơn giản là hóa đơn, chứng từ tuân theo quy định của pháp luật. Theo khoản 5 Điều 3 Nghị định 254/2026/NĐ-CP, hóa đơn, chứng từ hợp pháp là hóa đơn, chứng từ bảo đảm đúng về hình thức và nội dung theo quy định tại Nghị định này. Hóa đơn bán hàng hóa, dịch vụ nay là hóa đơn điện tử: hóa đơn điện tử có mã của cơ quan thuế, hóa đơn điện tử không có mã của cơ quan thuế, hoặc hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền có kết nối dữ liệu với cơ quan thuế (Điều 3, Điều 6). Từ 01/7/2026, hóa đơn đặt in của cơ quan thuế hết giá trị sử dụng (khoản 3 Điều 44).

Khoản 7 Điều 3 Nghị định 254/2026/NĐ-CP liệt kê các trường hợp "sử dụng hóa đơn, chứng từ không hợp pháp", trong đó có: sử dụng hóa đơn, chứng từ giả; hóa đơn chưa có giá trị sử dụng hoặc hết giá trị sử dụng; hóa đơn bị ngừng sử dụng trong thời gian bị cưỡng chế bằng biện pháp ngừng sử dụng hóa đơn (trừ trường hợp được phép theo thông báo của cơ quan thuế); hóa đơn điện tử không đăng ký sử dụng với cơ quan thuế; hóa đơn điện tử chưa có mã của cơ quan thuế đối với trường hợp phải dùng hóa đơn có mã; và hóa đơn mua hàng hóa, dịch vụ có ngày lập từ ngày cơ quan thuế xác định bên bán không hoạt động tại địa chỉ kinh doanh đã đăng ký với cơ quan nhà nước có thẩm quyền. "Sử dụng không hợp pháp hóa đơn, chứng từ" còn gồm hóa đơn khống (mua bán không có thật một phần hoặc toàn bộ), hóa đơn phản ánh không đúng giá trị thực tế, và dùng hóa đơn của tổ chức, cá nhân khác để hợp thức hóa hàng hóa, dịch vụ mua vào hoặc bán ra.

Tuy nhiên, nhiều kế toán doanh nghiệp chưa lường hết các tình huống cụ thể để phòng tránh hóa đơn không hợp pháp. Đôi khi doanh nghiệp có giao dịch mua bán hàng hóa dịch vụ có thật, hóa đơn đầy đủ, thanh toán minh bạch (thanh toán không dùng tiền mặt) nhưng vẫn có thể gặp một trong các tình huống rủi ro về hóa đơn như sau:

  • Doanh nghiệp cung cấp hàng hóa, dịch vụ cho doanh nghiệp của bạn nhưng hàng hóa, dịch vụ này không nằm trong phạm vi hoạt động đăng ký kinh doanh của doanh nghiệp đó, hoặc doanh nghiệp đó không đủ điều kiện cung cấp. Ví dụ: doanh nghiệp A ký hợp đồng với doanh nghiệp B về cung cấp dịch vụ đào tạo kế toán thực tế, nhưng doanh nghiệp A không đăng ký kinh doanh mảng này và không đủ điều kiện cung cấp. Khoản 7 Điều 3 Nghị định 254/2026/NĐ-CP không liệt kê riêng trường hợp "ngoài ngành nghề đăng ký" là hóa đơn không hợp pháp, nhưng đây vẫn là rủi ro lớn, vì cơ quan thuế có thể xem xét tính có thật của giao dịch và nếu kết luận là hóa đơn khống thì rơi vào trường hợp sử dụng không hợp pháp hóa đơn. Doanh nghiệp nên kiểm tra ngành nghề, điều kiện kinh doanh của người bán trước khi giao dịch.
  • Doanh nghiệp của bạn có hóa đơn mua hàng hóa, dịch vụ của doanh nghiệp bị cơ quan thuế xác định không hoạt động tại địa chỉ kinh doanh đã đăng ký (bỏ trốn, mất tích) mà ngày lập hóa đơn từ ngày cơ quan thuế xác định trở đi.
  • Doanh nghiệp chưa đăng ký sử dụng hóa đơn điện tử với cơ quan thuế hoặc hóa đơn điện tử có mã chưa được cơ quan thuế cấp mã mà đã dùng. Người mua có thể tra cứu hóa đơn điện tử để kiểm tra (người mua có quyền tra cứu, nhận file gốc hóa đơn điện tử của người bán theo khoản 1 Điều 18).

Doanh nghiệp tạm ngừng hoạt động kinh doanh

Doanh nghiệp đang trong thời gian tạm ngừng hoạt động kinh doanh về nguyên tắc không phát sinh giao dịch bán hàng. Nghị định 254/2026/NĐ-CP (điểm a.2.2 và điểm b.1.2 khoản 2 Điều 6) cho phép trường hợp tạm ngừng hoạt động kinh doanh nhưng cần có hóa đơn giao cho khách hàng để thực hiện các hợp đồng đã ký trước ngày cơ quan thuế thông báo tạm ngừng kinh doanh thì được cơ quan thuế cấp hóa đơn điện tử có mã theo từng lần phát sinh. Vì vậy, khi giao dịch với doanh nghiệp đang tạm ngừng, hãy kiểm tra hóa đơn có thuộc trường hợp được cấp từng lần như trên hay không.

Doanh nghiệp bị xác định không hoạt động tại địa chỉ đăng ký

Nghĩa trực diện mà chúng ta hay hiểu là các doanh nghiệp không còn trên thương trường, mất tích, không còn liên lạc được. Theo khoản 7 Điều 3 Nghị định 254/2026/NĐ-CP, hóa đơn mua hàng hóa, dịch vụ có ngày lập trên hóa đơn từ ngày cơ quan thuế xác định bên bán không hoạt động tại địa chỉ kinh doanh đã đăng ký là hóa đơn sử dụng không hợp pháp. Trường hợp hóa đơn lập trước ngày xác định hoặc chưa có thông báo của cơ quan thuế nhưng cơ quan thuế, cơ quan công an hoặc cơ quan chức năng khác đã có kết luận đó là hóa đơn, chứng từ không hợp pháp thì cũng thuộc trường hợp sử dụng hóa đơn không hợp pháp.

Thứ hai, về tính hợp lý của chứng từ

Hợp lý ở đây là nội dung của hàng hóa, dịch vụ, số tiền thể hiện trên hóa đơn phù hợp với hoạt động sản xuất kinh doanh của doanh nghiệp, có thể giải trình, diễn giải được. Doanh nghiệp kinh doanh lĩnh vực nào thì hóa đơn chứng từ cũng phải phù hợp và phục vụ cho hoạt động sản xuất kinh doanh đó.

Ví dụ: doanh nghiệp bạn không kinh doanh vận tải, cũng không có phương tiện đi lại (ô tô, xe máy) thuộc sở hữu của doanh nghiệp, nhưng lại có các hóa đơn đầu vào về xăng dầu. Có thể là do giám đốc đi xe thuộc sở hữu cá nhân có hóa đơn đổ nhiên liệu. Hóa đơn có thể hợp pháp nhưng nếu không có tài liệu chứng minh liên quan đến hoạt động sản xuất, kinh doanh (ví dụ hợp đồng thuê, mượn xe, lệnh điều xe) thì rất khó giải trình là hợp lý.

Hoặc trường hợp một cá nhân đi công tác ở địa phương, trên giấy đi đường thể hiện ngày đi ngày về rõ ràng (03 ngày công tác: ngày đi 15, ngày về 17), vậy mà hóa đơn thuê phòng lưu trú lại ghi số ngày lưu trú là 5 ngày. Hóa đơn này cũng không hợp lý.

Thứ ba, tính hợp lệ của chứng từ

Để bảo đảm hóa đơn, chứng từ hợp lệ, cần nắm nguyên tắc, quy định về cách lập, cách ghi các chỉ tiêu trên hóa đơn. Theo khoản 1 Điều 10 Nghị định 254/2026/NĐ-CP, hóa đơn phải có các nội dung chính: tên, ký hiệu hóa đơn, ký hiệu mẫu số; số hóa đơn; tên, địa chỉ, mã số thuế của người bán; tên, địa chỉ, mã số thuế (hoặc mã số đơn vị có quan hệ với ngân sách, hoặc số định danh cá nhân) của người mua; tên, đơn vị tính, số lượng, đơn giá hàng hóa, dịch vụ, thành tiền chưa có thuế GTGT, thuế suất, tiền thuế và tổng tiền thanh toán; chữ ký của người bán; thời điểm lập hóa đơn; thời điểm ký số trên hóa đơn điện tử; mã của cơ quan thuế đối với hóa đơn điện tử có mã. Các sai phạm hay mắc khi lập hóa đơn có thể kể ra như sau:

  • Ghi hoặc in sai ngày tháng hóa đơn, tên doanh nghiệp, mã số thuế, địa chỉ của người bán hoặc người mua.
  • Tính toán số tiền sai lệch: số lượng, đơn giá, thành tiền, thuế suất, tiền thuế.
  • Thiếu chữ ký của người bán. Trên hóa đơn điện tử không nhất thiết phải có chữ ký số của người mua, trừ trường hợp người mua và người bán có thỏa thuận (điểm e khoản 1 Điều 10).
  • Hóa đơn điện tử khởi tạo từ máy tính tiền: thông tin người mua (tên, địa chỉ, mã số thuế, số định danh cá nhân hoặc số điện thoại) ghi theo quy định nếu người mua yêu cầu (điểm b khoản 4 Điều 10).
  • Hóa đơn điện tử không còn yêu cầu mực, dấu tròn của người bán như hóa đơn giấy; thay vào đó là chữ ký số của người bán và thời điểm ký số trên hóa đơn.

Trên đây chỉ là một số lưu ý cơ bản đối với công tác kiểm tra hóa đơn, chứng từ của doanh nghiệp. Với cơ chế quản lý thuế hiện nay "tự khai, tự nộp, tự chịu trách nhiệm", kế toán doanh nghiệp nên tự trang bị đầy đủ kiến thức, kinh nghiệm để hạn chế tối đa thiệt hại có thể phát sinh. Việc hiểu đúng, áp dụng đúng các quy định về tính hợp lý, hợp pháp, hợp lệ của hóa đơn chứng từ là một trong những vấn đề rất cần thiết và quan trọng với mỗi kế toán doanh nghiệp.

Nguồn: Internet; đã đối chiếu với văn bản hiện hành.

Thực hành cùng giảng viênMuốn làm được việc này trên chứng từ thật? Học kèm 1-1 với giảng viên Đức Minh.Xem khoá học

Căn cứ pháp lý

  • Luật 108/2025/QH15
  • Nghị định 254/2026/NĐ-CP

Khoá học liên quan

Kế toán thực tế

Kèm 1-1 trên chứng từ thật · khai giảng liên tục